Αν σου ακουγονται οικίες αυτες οι σκεψεις τοτε μεινε συντονισμενος γιατι θα περιγραψω ενα φαινομενο που εχει απασχολησει πολλους αντρες, συμπεριλαμβανομενου και εμενα. Το φαινομενο ειναι το συνδρομο Παναγιας-Πορνης και εχει μιλησει πρωτος για αυτο ο Φροιντ. 

Το Εσωτερικό Φράγμα

Ο Φρόυντ λοιπον μιλησε για δύο δυνάμεις, α) την στοργη και β) την σεξουαλικη ορμη (παθος). Στα παιδια, η δυναμη της στοργής κυριαρχει και επηρεάζει το παιδι μεσα απο την σχεση με την μητερα. Οταν τα αγορια γινονται έφηβοι αρχιζουν να εχουν και σεξουαλικες ορμες. Καθως η μητερα ειναι το πρωτο θηλυκο με το οποιο σχετιζονται τα αγορια, οταν γινονται έφηβοι εχουν μια ερωτικη ταση προς εκεινη. Ωστοσο, η φυση φροντιζει ωστε οι αντρες να κατευθύνουν τις ορμές τους προς αλλες γυναικες. Ιδανικα, ο αντρας νιώθει τοσο στοργη οσο και σεξουαλικη ορμη προς την γυναικα που επιλεγει.  

Συμβαίνει ωστόσο, αρκετά συχνά οι δυο δυναμεις να μην ενώνονται και να διαχωρίζονται. Πολλοι αντρες επιλεγουν γυναικες με τις οποιες νιώθουν εντονα την ορμή για σεξ ωστοσο δεν μπορουν να τις δουν για κατι πιο σοβαρο. Ενω αντιστροφα, μπορει να νιώθουν στοργη και αγαπη προς μια γυναικα (“να την βλεπουν σοβαρα”) αλλα να μην νιώθουν ερωτικη ελξη για αυτη. 

Έτσι, οδηγούμαστε σε έναν αυτόματο διαχωρισμό: Από τη μία πλευρά, τοποθετούμε τις γυναίκες που εκτιμάμε σε ένα βάθρο αγνότητας, προορίζοντάς τες για το ρόλο της συντρόφου, αλλά για εκείνες η επιθυμία μας σταδιακά σβήνει. Από την άλλη, αναζητούμε την ένταση σε γυναίκες που δεν έχουν καμία ομοιότητα με τη μητρική φιγούρα, συχνά υποτιμώντας τες, γιατί μόνο έτσι νιώθουμε ελεύθεροι να εκφράσουμε τις φαντασιώσεις μας χωρίς ενοχές.

Αυτό το «σπάσιμο» στα δύο μας εμποδίζει να νιώσουμε ολοκληρωμένοι, καθώς καταλήγουμε να έχουμε είτε αγάπη χωρίς πάθος, είτε πάθος χωρίς πραγματική σύνδεση.

Πώς οι ταμπέλες μας παγιδεύουν

Από μικρή ηλικία, το περιβάλλον μας, η θρησκεία και η οικογένεια μας τροφοδοτούν με μια διχασμένη εικόνα για τη γυναίκα. Από τη μια έχουμε το πρότυπο της Εύας, που συμβολίζει τον πειρασμό και την πρόκληση, και από την άλλη το πρότυπο της Παναγίας, που συμβολίζει την απόλυτη αγνότητα και τη μητρότητα. Η επίδραση της οικογένειας είναι συχνά πολύ σημαντική. Είναι πιθανό, όταν ο πατέρας εξιδανικεύει τη μητέρα ως μια «άγια» και ασεξουαλική φιγούρα, ενώ η ίδια η μητέρα ίσως προβάλλει τη γυναικεία σεξουαλικότητα ως κάτι «ταπεινό», το παιδί να εσωτερικεύσει το μήνυμα ότι ο σεβασμός και η επιθυμία δύσκολα συνυπάρχουν στο ίδιο πρόσωπο. Υπάρχει περίπτωση αυτά τα δύο πρότυπα να τα εσωτερικεύσουμε χωρίς να το καταλάβουμε, με αποτέλεσμα να μεγαλώνουμε μαθαίνοντας να χωρίζουμε τις γυναίκες σε «αγνές» και “σεξουαλικές”

Αυτή η εκπαίδευση δημιουργεί στο μυαλό μας κάποιους αυτόματους κανόνες που λειτουργούν σαν φίλτρα. Καταλήγουμε να πιστεύουμε ότι μια γυναίκα δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα και σεξουαλική και καλή σύντροφος. Έτσι, μόλις γνωρίσουμε κάποια, το μυαλό μας βάζει αμέσως μια ετικέτα. Αν τη δούμε ως «γυναίκα για σπίτι», τη σεβόμαστε και τη φροντίζουμε, αλλά η σεξουαλική μας επιθυμία σιγά-σιγά σβήνει γιατί τη νιώθουμε πολύ “ιερή” για να την ποθήσουμε έντονα. Αντίθετα, αν τη δούμε μόνο σεξουαλικά, την υποτιμάμε ασυνείδητα και δυσκολευόμαστε να δεθούμε μαζί της συναισθηματικά.

Το τίμημα αυτού του διαχωρισμού το πληρώνουμε τελικά εμείς οι ίδιοι. Όταν λειτουργούμε με αυτές τις ταμπέλες, εγκλωβιζόμαστε σε σχέσεις που στερούνται πάθους ή σε εφήμερες επαφές που στερούνται ουσίας. Οι έρευνες είναι ξεκάθαρες: οι άνδρες που κουβαλούν αυτές τις πεποιθήσεις αναφέρουν τη χαμηλότερη ικανοποίηση στη ζωή τους, τόσο συναισθηματικά όσο και σεξουαλικά. Αν δεν καταφέρουμε να δούμε τη σύντροφό μας ως έναν ολοκληρωμένο άνθρωπο που έχει το δικαίωμα να είναι και στοργική και σεξουαλική, καταδικάζουμε τη σχέση μας σε μια μόνιμη δυσλειτουργία και τον εαυτό μας σε ένα αίσθημα ανικανοποίητου.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Το ταξίδι από τον διχασμό στην ενοποίηση δεν είναι πάντα εύκολο, αλλά είναι απαραίτητο για όποιον θέλει να ζήσει μια αληθινή σχέση. Το σύνδρομο «Παναγίας-Πόρνης» είναι ουσιαστικά ένας φόβος: ο φόβος ότι αν φέρουμε το πάθος μέσα στην αγάπη, θα την καταστρέψουμε . 

Η λύση ξεκινά τη στιγμή που θα αποφασίσουμε να γκρεμίσουμε τα κουτάκια στο μυαλό μας. Σε αυτό το σημείο, οι συνεδρίες Γνωσιακής-Συμπεριφορικής Θεραπείας (CBT) μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά, καθώς μας επιτρέπουν να εντοπίσουμε αυτές τις πυρηνικές πεποιθήσεις, να αξιολογήσουμε κριτικά τις «ταμπέλες» που χρησιμοποιούμε και να τις αλλάξουμε προοδευτικά προς μια πιο υγιή στάση. Χρειάζεται να καταλάβουμε ότι η σύντροφός μας δεν είναι ούτε μια αγία που πρέπει να προστατευτεί από την επιθυμία, ούτε ένα αντικείμενο για εκτόνωση. Είναι ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος .

Αυτή η ένωση είναι που φέρνει την πραγματική ικανοποίηση. Σημαίνει ότι μπορείς να κοιτάζεις την ίδια γυναίκα και να βλέπεις μέσα της τόσο την τρυφερή σύντροφο όσο και την ερωτική ερωμένη.

Το άρθρο Έρωτας χωρίς Πόθο, Πόθος χωρίς Έρωτα: Αναλύοντας τη Διχοτόμηση «Παναγίας-Πόρνης» εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Ανδρικής Ψυχολογίας.

Κάποτε, πριν από αρκετά χρόνια, βρέθηκα σε μια παρέα γεμάτη γυναίκες. Ο φίλος μου ο Κώστας καθόταν ακριβώς απέναντι μου. Η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από το γνώριμο παράπονο: «Οι άνδρες δεν εκφράζουν τα συναισθήματά τους, δεν τα μοιράζονται, δεν ανοίγονται». Η κουβέντα τραβούσε ώρα, κι εκείνος έμενε σιωπηλός, σχεδόν αόρατος. Όταν αργότερα μείναμε μόνοι, τον ρώτησα: «Εσύ τι κάνεις όταν είσαι στεναχωρημένος; Μιλάς με κάποιον;» Στάθηκε για λίγο, σαν να έψαχνε τις σωστές λέξεις, κι έπειτα είπε: «Όχι. Συνήθως παίρνω τον φίλο μου και πηγαίνουμε να παίξουμε ποδόσφαιρο».

Εκείνη η απάντηση γέννησε ερωτήματα και άνοιξε έναν εσωτερικό διάλογο μέχρι και σήμερα. 

Γιατί, ενώ οι γυναίκες συχνά επεξεργάζονται τον εσωτερικό τους κόσμο μέσα από τις λέξεις, πολλοί άνδρες βρίσκουν τον δρόμο τους στη δράση. Δεν σημαίνει ότι δεν αισθάνονται, σημαίνει ότι μιλούν μια διαφορετική «γλώσσα». Και αν θέλουμε να τους καταλάβουμε χρειάζεται πρώτα να μάθουμε να ακούμε αυτήν ακριβώς τη γλώσσα.

Αποδόμηση

Το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς εκφράζουν τον εαυτό τους κυρίως μέσω πράξεων, παρουσίας ή προσοχής στο περιβάλλον δεν σημαίνει ότι δεν βιώνουν ή δεν αντιλαμβάνονται τα συναισθήματά τους. Για πολλά χρόνια επικρατούσε η παραδοσιακή αντίληψη ότι «δεν νιώθουν» ή «δεν αναγνωρίζουν συναισθήματα», μια ιδέα που η επιστήμη σήμερα θεωρεί υπεραπλουστευτική.

Η έρευνα αναγνωρίζει μια τάση προς την αλεξιθυμία ,δηλαδή δυσκολία στην αναγνώριση, διαφοροποίηση και λεκτική έκφραση συναισθημάτων, αλλά τα δεδομένα δεν υποστηρίζουν απόλυτη αδυναμία. Μελέτες όπως του Levant και η μετα-ανάλυση των Mendia et al. (2024) δείχνουν μικρές διαφορές μεταξύ των δύο φύλων στην αναγνώριση συναισθημάτων, ενώ οι He et al. (2024) επιβεβαιώνουν ότι οι άνδρες ανιχνεύουν συναισθήματα κυρίως μέσω προσοχής και δράσης, όχι μόνο λεκτικά.

Αυτό δείχνει ότι, στους άνδρες, οι δυσκολίες στη λεκτική έκφραση των συναισθημάτων δεν σημαίνουν έλλειψη συναισθηματικής επίγνωσης, αλλά απλώς έναν διαφορετικό τρόπο να βιώνουν και να εκφράζουν αυτά που αισθάνονται. Στην εικόνα αυτή συμβάλλουν παράγοντες πολλαπλών επιπέδων: κοινωνικοί και πολιτισμικοί κανόνες, αλλά και βιολογικές και εξελικτικές διαστάσεις, οι οποίες από κοινού διαμορφώνουν την ανδρική συναισθηματική έκφραση.

Κατανόηση μέσω παρουσίας

Φαντάσου τώρα τον Κώστα στον αγώνα ποδοσφαίρου. Είναι στεναχωρημένος, αλλά δεν χρειάζεται να πει τίποτα. Δεν υπάρχει λόγος για συζήτηση ή λόγια παρηγοριάς. Η ίδια η πράξη μεταφέρει το μήνυμα του συμπαίκτη του: «Είμαι εδώ για σένα». Εκεί αναδύεται και μια διαφορετική μορφή ενσυναίσθησης, η ενσυναίσθηση μέσω δράσης: όχι μέσω λεκτικής επικοινωνίας, αγκαλιές ή συναισθηματικές δηλώσεις, όπως συχνά παρατηρούμε στις σχέσεις μεταξύ γυναικών, αλλά μέσω της παρουσίας και της ενεργής συμμετοχής σε μια κοινή εμπειρία.

Και φαίνεται πως αυτό είναι αρκετό, σύμφωνα με μελέτες που αναγνωρίζουν ότι δραστηριότητες που προσφέρουν ένα τέτοιο πλαίσιο μπορούν να λειτουργήσουν ως τρόπος κατανόησης και στήριξης, χωρίς λόγια.

Από εδώ, το επόμενο βήμα είναι να δούμε πώς αυτή η ενεργητική στάση μετατρέπεται σε εργαλείο αυτορρύθμισης. 

Ρύθμιση μέσω δράσης

Δεν υπάρχει ένας μόνο τρόπος να διαχειριστούμε τα συναισθήματά μας. Δεν πρόκειται απλώς για σκέψεις που συμβαίνουν μέσα στο μυαλό μας, σαν μια εσωτερική συζήτηση. Τα συναισθήματα ζητούν να εκφραστούν, και η έκφρασή τους συχνά παίρνει μορφή ενεργειών. 

Σκέψου κάποιον που πνίγεται από θυμό. Μπορεί να καθίσει μόνος του και να το αναλύσει ή να το μοιραστεί. Εναλλακτικά, μπορεί και να βγει για περπάτημα ή να εμπλακεί σε κάποια δραστηριότητα. Με αυτόν τον τρόπο οργανώνει και κατανοεί την εμπειρία του.

Όπως δείχνουν έρευνες, η σωματική δραστηριότητα ωφελεί όχι μόνο το σώμα, αλλά και τη διαχείριση των συναισθημάτων με πιο άμεσο τρόπο. Συνεπώς, όταν ένας  άνδρας «παίζει μπάσκετ» ή «χάνεται στη ζωγραφική», δεν προσπαθεί να αποφύγει τα συναισθήματά του. Τα αντιμετωπίζει, τα επεξεργάζεται και τα μετασχηματίζει σε εμπειρία που έχει νόημα για εκείνον. 

Αυτή η δράση γίνεται η δική του γλώσσα, μια μορφή επικοινωνίας πέρα από τις λέξεις, που μας προσκαλεί να σκεφτούμε πώς οργανώνει τα συναισθήματά του και πώς ανταποκρίνεται τόσο στη ζωή του όσο και στη θεραπευτική διαδικασία.

Ο δρόμος προς τη θεραπεία

Στην εμφάνιση ψυχικών δυσκολιών και στην ανάγκη για υποστήριξη από έναν ειδικό, οι ίδιες δυναμικές πολλές φορές μπορεί να επανέρχονται και στην ψυχοθεραπεία. Δεδομένου ότι η παραδοσιακή θεραπεία βασίζεται κυρίως στη λεκτική έκφραση, η ανάγκη των ανδρών να εκφράσουν με λόγια αυτά που αισθάνονται μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο για εκείνους, μειώνοντας την εμπλοκή και την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας.. 

Η βιβλιογραφία υποδεικνύει ότι οι άνδρες ανταποκρίνονται καλύτερα σε θεραπείες που ενσωματώνουν συνεργασία, διαφάνεια, πρακτική δράση και σαφή στόχο.

Seidler et al., 2018

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα Men’s Sheds. Εκεί συμμετέχουν σε πρακτικές εργασίες, όπως επισκευή εργαλείων, ξυλογλυπτική και κατασκευή επίπλων. Η διαδικασία είναι διαφανής, με ξεκάθαρους κανόνες και τακτική ανατροφοδότηση. Οι συμμετέχοντες βλέπουν άμεσα τα αποτελέσματα της δουλειάς τους, αποκομίζοντας μετρήσιμα οφέλη για την ψυχική τους ευεξία και την κοινωνική τους σύνδεση.

Εφαρμόζοντας ανάλογες προσεγγίσεις στη θεραπεία, μπορούμε να δημιουργήσουμε περιβάλλοντα όπου οι άνδρες θα  αισθάνονται άνετα να συμμετέχουν, να εκφράζονται και να αναπτύσσονται, ενισχύοντας την αποτελεσματικότητα της θεραπευτικής διαδικασίας.  

Παράλληλα, σημαντικές μικρο-δεξιότητες του θεραπευτή μπορούν να διευκολύνουν περαιτέρω την εμπλοκή τους. Τέτοιες δεξιότητες μπορεί να  περιλαμβάνουν την αυτοαποκάλυψη του θεραπευτή, που ενθαρρύνει τον άνδρα να μοιραστεί εμπειρίες, καθώς και την κανονικοποίηση των συναισθημάτων και συμπεριφορών, ώστε να νιώθει ότι αυτά που βιώνει είναι φυσιολογικά και κοινά. 

Συνεπώς, η προσαρμογή της ψυχολογικής θεραπείας στις ανάγκες του φύλου μπορεί να βελτιώσει σημαντικά την εμπλοκή και τα θεραπευτικά αποτελέσματα.

Συν-ύπαρξη

Η λέξη δεν υπολείπεται της δράσης, ούτε η δράση υπερέχει της λέξης. Και οι δύο τρόποι επιτρέπουν στους ανθρώπους, και ειδικά στους άνδρες, να οργανώνουν, να κατανοούν και να μοιράζονται τον εσωτερικό τους κόσμο. Και αν θέλουμε να τους καταλάβουμε πραγματικά, ας επιχειρήσουμε να μπούμε μέσα σε αυτόν τον κόσμο και εμείς μαζί τους.

Το άρθρο Πέρα από τις λέξεις: Η συναισθηματική έκφραση των ανδρών εμφανίστηκε πρώτα στο Κέντρο Ανδρικής Ψυχολογίας.